Prif Weinidog Cymru Carwyn Jones a disgyblion Willows High School yn ymuno yn y dathliadau penblwydd.

Deg mlynedd yn ôl, cyhoeddwyd adroddiad nodedig ar y camdriniaeth helaeth a oedd wedi digwydd yn y system ofal yng Ngogledd Cymru. Ymhlith ei 72 argymhelliad roedd galwad i sefydlu Comisiynydd Plant Cyntaf y DU yng Nghymru; pencampwr annibynnol i amddiffyn a hyrwyddo hawliau a lles plant Cymru.

Ar 5 Hydref 2011, cefais fy hun yn sefyll fel Comisiynydd Plant Cymru, yn dathlu 10 mlwyddiant y Swyddfa yn y Senedd, yng nghanol ffrindiau, cydweithwyr a rhai oedd am ddymuno’n dda i ni. Roeddwn yn sefyll nesaf at Ei Anrhydedd y Barnwr Nicholas Cooke CF, cwnsler Clywch, ymchwiliad cyntaf y Swyddfa hon, a arweiniwyd gan fy rhagflaenydd. Rhoddodd anerchiad rymus a oedd nid yn unig yn talu teyrnged i waith fy rhagflaenydd, y diweddar Peter Clarke, ond hefyd yn rhoi trosolwg o gyflawniadau’r Swyddfa hyd yma. Cefais fy llenwi ag ymdeimlad o falchder ac anrhydedd aruthrol yn sgîl yr hyn rydyn ni wedi ei gyflawni fel Swyddfa ac fel gwlad o ran gwireddu hawliau plant. Roeddwn i hefyd yn teimlo dyletswydd enfawr i ddiogelu beth sydd gennym ni, ac i sbarduno rhagor o newid.

Ei Anrhydedd y Barnwr Nicholas Cooke CF yn siarad yn lansiad fy adroddiad blynyddol.

Yn gynharach yn y dydd roeddwn i wedi gwahodd 60 o fyfyrwyr o bum ysgol uwchradd i ymuno yn fy nathliadau. Daethon nhw ynghyd i Siambr Hywel, yn awyddus i gael lleisio barn, ac i gael sesiwn holi ac ateb gyda Phrif Weinidog Cymru, Carwyn Jones. Roedd eu cwestiynau’n amrywio o, “Fyddech chi’n ystyried gostwng yr oedran pleidleisio i 16?” i “Beth yw’r peth anoddaf am fod yn Brif Weinidog Cymru”. Buon nhw hefyd yn cymryd rhan mewn pleidlais electronig lle dywedodd 66% eu bod yn credu bod oedolion a phobl oedd yn gwneud penderfyniadau yn gwrando mwy arnyn nhw nawr nag mewn blynyddoedd blaenorol. Ond dim ond 37% oedd yn teimlo eu bod yn cael eu cynnwys mewn penderfyniadau yn eu hysgolion, ac roedd cyfanswm anferth o 86% yn teimlo eu bod nhw ddim yn cael eu cynnwys mewn penderfyniadau yn eu cymuned.

Mae’r materion a godwyd gan y grŵp yma o bobl ifanc yn bwysig i’n hatgoffa bod llawer i’w wneud o hyd i wella bywydau plant a phobl ifanc yng Nghymru. Roedd 5 Hydref yn nodi nid yn unig 10 mlwyddiant y swyddfa, ond hefyd ddyddiad lansio fy mhedwerydd adroddiad blynyddol fel Comisiynydd Plant Cymru. Roedd hynny’n gyfle pwysig i mi dynnu sylw at yr holl feysydd sy’n achosi’r pryder mwyaf i fi o ran plentyndod yng Nghymru ar hyn o bryd, ac rwy’n hoffi ei weld fel golwg ar sefyllfa’r genedl ar gyfer ymarferwyr a llunwyr polisi fel ei gilydd.

Disgyblion yn trafod y materion sydd yn effeithio nhw.

Yn ystod y blynyddoedd diwethaf rydyn ni wedi gweld datblygiadau pwysig yng Nghymru, gyda Mesur Plant a Theuluoedd (Cymru) a Mesur Hawliau Plant a Phobl Ifanc (Cymru) 2011 yn gerrig milltir pwysig. Mae’r consensws ar draws y pleidiau yn y Cynulliad ynghylch pwysigrwydd hawliau plant, a’r amlygrwydd cynyddol a roddwyd i hynny mewn canllawiau a rheoliadau, hefyd i’w groesawu.

Ond gwireddu uchelgais yw’r her i ni yng Nghymru. Yn y gorffennol rwyf wedi sôn am y bwlch gweithredu, ac mae hynny’n parhau – ond gallai fod o fudd i ni edrych eto ar ystyr hynny i’r plentyn.

Pa elfennau sy’n arwain at ganlyniadau anghyfartal, a beth yw’r canlyniadau anghyfartal hynny? Mae angen i ni eu hwynebu’n gadarn.

Yn adroddiad blynyddol eleni roeddwn yn galw yn bennaf ar Lywodraeth newydd Cymru a darparwyr gwasanaethau yn gyffredinol i gymryd stoc o sut rydyn ni’n cyflenwi gwasanaethau cyhoeddus i blant a phobl ifanc. Mae gennym bolisïau a strategaethau o’r radd flaenaf yng Nghymru, ond nid wyf wedi fy narbwyllo eto eu bod yn strategaethau sydd yn gweithio gyda’i gilydd ac yn gweithio’n ymarferol i wella bywydau plant. Yn rhy aml bydda i’n clywed gan blant, pobl ifanc a’u teuluoedd sy’n cael trafferth i sicrhau help a chefnogaeth.

Mae arnom angen i’r strategaethau hyn ganolbwyntio ar agenda arfer a chanlyniadau trwy sicrhau bod gan y gweithlu y cyfarpar priodol. Mae angen hefyd i ni sicrhau ein bod ni’n gallu galw darparwyr gwasanaethau i gyfrif pan na chyflawnir y safonau y dylem i gyd fod yn anelu atynt.

Mae ymroddiad a sgiliau gweithwyr proffesiynol yn amlwg i bawb, ond mae angen harneisio’r egni hwnnw, fel bod modd i holl blant Cymru gyflawni eu potensial llawn.

I weld copi o’r Adroddiad Blynyddol a’r Cyfrifon, cliciwch isod:

Roedd fel golygfa o ffilm Alfred Hitchcock. Dihangodd y colomennod trwy ffenest oedd wedi torri – fel roedden nhw wedi dod i fewn yn y lle cynta, siŵr o fod. Ar ôl tipyn o weiddi roedden ni nôl lawr llawr gyda hanesion oedd yn gorddweud mwy a mwy sut roedd y colomennod bron wedi’n “darnio”.

Roeddwn i’n ymweld ag Us UnLtd yn Fflint. Maen nhw’n rhan o fenter sy’n cael ei gyrru mlaen gan Llamau, elusen i’r digartref sy’n gweithio i helpu grŵp o bobl ifanc ddigartref i weithredu fel entrepreneuriaid a chreu eu dyfodol eu hunain. Gweledigaeth Us UnLtd yw grymuso pobl ifanc ddigartref yn Sir y Fflint. Datblygodd y pobl ifanc cynllun busnes ar gyfer siop, canolfan i ddarparu hyfforddiant sgiliau a dysgu, caffe a llety, gyda chyfle i ddysgu sgiliau bywyd pwysig.

Os rhown ni’r colomennod o’r neilltu am y tro, mae bellach yn flwyddyn ers i mi gwrdd â’r bobl ifanc yma am y tro cyntaf, ac mae eu siop nawr ar agor yn Fflint.

Mae’n wych dal i fyny gyda’r bobl ifanc a gweld y cynnydd rhyfeddol maen nhw wedi ei wneud. Mae’r siop yn gwerthu nifer o eitemau, ond mae’r gwasanaeth argraffu crysau-T yn arbennig o lwyddiannus.

Fe wnes i fanteisio ar y cyfle i archebu crys-T unigryw oedd yn cynnwys fy newis o luniau. Felly ar y blaen mae logo Us UnLtd:

Ac ar y cefn mae teisen yn dathlu 10fed pen-blwydd Comisiynydd Plant Cymru:

Rwy’n siŵr y cytunwch chi i gyd fod hynny’n eitha cŵl. Os bydd angen argraffu crysau-T arnoch chi unrhyw bryd, dyma’r busnes i chi – mae croeso i bob archeb, ac mae’r holl elw yn cael ei fuddsoddi yn y fenter gymdeithasol er mwyn cynyddu’r gallu i gynnal pobl ifanc ddigartref yn Sir y Fflint.

Felly beth oedd hanes ymosodiad y colomennod? Wel, roeddwn i’n ymweld â phrosiect nesaf Us UnLtd, sef troi adeilad gyferbyn â’r siop yn ganolfan newydd i ddarparu cyfleoedd hyfforddi a dysgu. Mae’r ceisiadau am grantiau wedi cael eu cyflwyno, ac mae bysedd pawb wedi eu croesi. Bydd angen llawer o waith i sicrhau bod yr adeilad yn cyrraedd y safon, ond mae potensial aruthrol, a mae hyn i gyd yn cael ei sbarduno gan allu creadigol, gweledigaeth a gwaith caled Us UnLtd.

Rydw i wedi cwrdd â rhai o’r bobl ifanc sy’n ymwneud ag UsUnLtd ambell waith o’r blaen, ac o bryd i’w gilydd bydd neges ar Twitter yn rhoi gwybod i mi am eu camau diweddara. Mae’r holl bobl ifanc yno wedi llwyddo i oresgyn rhai pethau anodd yn eu bywydau. Maen nhw i gyd yn wynebu heriau sy’n parhau wrth iddyn nhw adeiladu bywydau iddyn nhw eu hunain, gan sefydlu cartrefi, dod o hyd i waith, a mynd i’r coleg i sicrhau cymwysterau, i enwi ond tri pheth. Ar ben hynny, maen nhw’n rhoi eu amser i adeiladu menter gymdeithasol Us UnLtd.

“Rydyn ni i gyd eisiau adeiladu rhywbeth fydd yn helpu eraill sy’n wynebu’r un peth ag  roedden ni.”

Mae gan lawer o bobl yn y byd uchelgais, ond nid pawb sy’n gallu dyfalbarhau a’i chyflawni. Mae Us UnLtd yn eitha penderfynol, ac mae eu cynnydd yn ystod y 12 mis diwethaf wedi bod yn anhygoel.

Y tro nesa byddwch chi yn Fflint, galwch heibio i’w gweld nhw ar Stryd yr Eglwys. Rwy’n gwybod y byddan nhw wrth eu bodd yn eich gweld ac maen nhw’n haeddu pob cefnogaeth.

Pan adewais i’r ysgol uwchradd fe wnes i radd mewn celfyddyd gain, ac rwy’n dal i gredu mai darluniau yw pinacl mynegiant artistig. Galla i edrych ar ddarlun gan Whistler, Turner, Hockney neu Banksy a ‘chlywed’ y neges. Galla i weld a theimlo eu hymateb i’r byd o’u cwmpas.

Digwyddodd hynny hefyd yn arddangosfa ‘Rhan ohono i’ (‘A Piece of Me’), a gynhaliwyd gan Wasanaeth Seraf Barnardo’s Cymru, sef rhaglen o gymorth dwys ar gyfer plant a phobl ifanc 10 i 18 oed sydd naill ai mewn perygl o gael eu cam-drin drwy ecsbloetio rhywiol neu sydd eisoes wedi diodde hynny. Mae’r prosiect, a ariannwyd gan Gyngor Celfyddydau Cymru, yn cael ei arddangos yn Adeilad y Pierhead ym Mae Caerdydd. Mae’n cynnwys ffilm, celf, animeiddio, cerddoriaeth, barddoniaeth a storïau gan bobl ifanc sydd wedi derbyn cymorth gan Wasanaeth Seraf.

Roeddwn i’n falch iawn o gael yr anrhydedd o agor yr arddangosfa. Mae celf yn annog rhyddid mynegiant, ac mae’r arddangosfa hon yn llefaru wrth bawb sy’n barod i glywed a gwrando. Mae’n gam dewr, ac rwy’n gobeithio bydd cynifer o bobl â phosib yn gweld y gwaith sy’n cael ei arddangos.

Hoffwn ddiolch i’r holl bobl ifanc a staff Gwasanaeth Seraf Barnardo’s Cymru, a hefyd i Gyngor Celfyddydau Cymru am ariannu prosiect mor werth chweil.  

Roedd y gwahoddiad yn disgrifio ‘Rhan ohono i’ (‘A Piece of Me’) fel:

“Arddangosfa bwerus sy’n herio ein meddyliau a’n canfyddiadau trwy lygaid profiadau pobl ifanc. Mae’n amhosib gadael yr arddangosfa heb gael eich cyffwrdd.”

Yn ôl unrhyw ddiffiniad dyma gelfyddyd a mynegiant creadigol sy’n lleisio profiadau plant a phobl ifanc. Mae’n rymus iawn, a byddwn yn eich annog i fynd i’w gweld, naill ai yn y Bae neu pan fydd yn mynd ar daith o amgylch Cymru yn ystod y misoedd nesaf.

Mae’r sioe gyfan yn gryf iawn, ond siaradodd tri darn o waith yn arbennig â mi:

Y darlun yma yw’r poster ar gyfer yr arddangosfa. Mae’n dangos plentyn yn crio ar y tu mewn.

Yr enw ar y darn yma yw ‘Gwaed Oer’ (‘Blood run cold’) ac mae’r capsiwn o dano yn dweud: “Rai nosweithiau rwy’n deffro ac mae fy ngwaed yn rhedeg yn oer wrth gofio rhai o’m profiadau.”

Yr enw ar y llun yma yw ‘Y Mwgwd’ (‘The Mask’) ac mae’n dangos sut gallwch chi wisgo mwgwd i guddio eich gwir deimladau. Mae rhaid i chi edrych y tu hwnt i’r mwgwd.

Wrth i chi gerdded o gwmpas fe welwch blant a phobl ifanc yn mynegi eu dicter a’u rhwystredigaeth trwy gelfyddyd. Mae’n anghyfforddus mewn mannau. Ond gobaith sydd yn y diweddglo, gan y gwelir y gwytnwch sydd gan blant a phobl ifanc i wneud mwy na goroesi, a chyflawni eu potensial llawn.

Roedd pobl ifanc ym Mhrif Gyngor y Ddraig Ffynci’n cymryd diddordeb, ac yn gwneud sylwadau ar berfformiadau’r arweinwyr yn y dadleuon ar y teledu. Mae pobl ifanc eraill wedi sôn wrthyf i am i ba raddau mae polisïau’r pleidiau gwleidyddol yn apelio i bobl ifanc.

Ac wedyn heddi, ces i alwad ffôn gan Nathan. Mae Nathan yn 16 oed ac yn awyddus i wybod beth yw barn y pleidiau gwleidyddol ar ostwng yr oedran pleidleisio i 16. “Pe bai’r oedran pleidleisio’n is, falle bydden nhw’n meddwl mwy am y materion sy’n bwysig i bobl ifanc” eglurodd. Roeddwn i’n cytuno, ond dywedais i fod rhai pobl o’r farn nad oes gan bobl ifanc ddiddordeb mewn gwleidyddiaeth. “Oes, mae”, atebodd yntau “ac rydw i eisiau gofyn barn y pleidiau am hynny – wyt ti’n meddwl byddan nhw’n gwrando arna i, Keith?”

Fe wnes i ei annog i fynd ati. Wedi’r cyfan, plaid ddewr, neu ffôl o bosib, fyddai’n anwybyddu diddordeb pleidleiswyr ifanc a’r rhai fydd â hawl i bleidleisio ymhen ychydig flynyddoedd. Ers peth amser rydw i wedi clywed pobl yn mynegi rhwystredigaeth oherwydd diffyg ymwneud pobl ifanc â gwleidyddiaeth. Ymddengys i mi fod yr etholiad yma wedi ennyn diddordeb ymhlith pobl ifanc.

Gostwng yr oedran pleidleisio? Atebion ar gerdyn post, plis. Pryd bynnag rydw i wedi codi hyn o’r blaen gyda phobl ifanc rydw i wedi clywed dadleuon o blaid ac yn erbyn. Yn yr hinsawdd bresennol mae’n ymddangos bod y rhai o blaid yn y mwyafrif.

Yr hyn sy’n eglur yw ei bod hi’n wych bod pobl ifanc fel Nathan yn ymddiddori cymaint mewn gwleidyddiaeth a’r polisïau fydd yn dylanwadu ar eu dyfodol.

Roedd yn ddiwrnod da iawn. Dechreuwyd y gweithgareddau gan y Prif Gwnstabl Peter Vaughan, a atgoffodd yr holl bobl ifanc ei fod yn hollol annerbyniol i fod yn ddioddefwr mewn perthynas dreisgar. Yn ystod y dydd, cafwyd cyflwyniadau pwerus a theimladwy gan gynnwys drama ryngweithiol gan Gwmni Theatr Geese, tair stori bwerus gan bobl ifanc am eu bywydau go iawn, ac un stori gan Pat, sef oedolyn a gadwodd ei chynulleidfa ar bigau’r drain wrth adrodd hanes emosiynol ei phrofiad ei hun o fod yn ddioddefwraig mewn perthynas dreisgar.

Yn ystod y dydd, gofynnwyd rhai cwestiynau i’r bobl ifanc gan Melvyn a Tam o’r Ddraig Ffynci. Defnyddiodd y cyfranogwyr fysellfyrddau pleidleisio yn eu dwylo i gofrestru eu pleidleisiau. Roedd un o’r cwestiynau’n gofyn i bobl ifanc a oedd rhai o’u ffrindiau erioed wedi bod mewn perthynas gamdriniol.

Cefais sioc o weld 66% yn y bore a 70% yn y prynhawn yn dweud eu bod yn adnabod rhywun yn y sefyllfa honno. Byddai’r rhan fwyaf o bobl yn cytuno bod atal yn llawer gwell nag ymyrraeth ar ôl y digwyddiad, a diben y gynhadledd oedd codi ymwybyddiaeth pobl ifanc a rhoi hyder iddynt roi gwybod i eraill am y broblem petaent yn gweld eu bod mewn perthynas dreisgar.                   

Yn fy araith fer, llongyfarchais yr Heddlu am drefnu diwrnod mor bwysig. Siaradais am hawliau plant ond cefais sioc o weld dim ond 20 o ddwylo’n codi pan ofynnais i’r bobl ifanc a oeddent yn gwybod am eu hawliau. Yn llawer rhy aml, clywaf y ddadl fod pobl ifanc yn gwybod popeth am eu hawliau a dim byd am eu cyfrifoldebau. Yn amlwg, nid felly y mae hi.  

Yn ffodus, roedd Jamie, Lucy, Mark a Robela y tu allan yn fan arddangos wen y Comisiynydd, felly anogais bawb i ymweld â’r fan i gasglu gwybodaeth ar CCUHP a manylion ar sut y gallent gysylltu â mi petai angen iddynt wneud hynny. Erbyn diwedd y prynhawn, roedd yn amlwg eu bod wedi gwrando ar fy nghyngor, oherwydd bod y ffrisbîs â’n manylion cyswllt arnynt yn hedfan dros bob man.

Arweiniwyd y diwrnod yn fedrus ac yn llawn hiwmor gan Kevin Johns. Ar ôl imi orffen fy sgwrs, fe’m galwodd yn “Ddyn fan wen pwysicaf Cymru”. Dyna ddigywilydd!